و چون ذکر از اهمیت خاصی برخوردار است، خدای سبحان فرمود دائماً به یاد من باشید. دائم نشد در بسیاری از موارد به یاد من باشید. برای اینکه شیطان که آنی شما را رها نمی‌کند. در هیچ حکمی از احکام الهی خدای سبحان دستور کثرت نداد. نماز اگر هست مقدارش مشخص است، روزه اگر هست رقم و عدد و وقتش مشخص است، حج اگر هست ارقامش مشخص است، تنها یاد حق است که فرمود ﴿یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا الله ذِکْراً کَثِیراً﴾.

***

فرمود زیاد به یاد حق باشید، حدی ندارد. نمی‌شود گفت دائماً به یاد حق باشید که غفلت نکنید. ولی می‌توان گفت در بسیاری از موارد به یاد حق باشید. اینکه فرمود ﴿یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا الله ذِکْراً کَثِیراً﴾ یعنی تا می‌توانید به یاد حق باشید.
برای اینکه دشمن شما که شیطان است، فقط وقتی حمله می‌کند که شما غافل باشید. شیطان کسی را به دام خود می‌کشاند که او در حال غفلت باشد. انسان متذکر به دام شیطان نمی‌افتد. لذا فرمود ﴿یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا الله ذِکْراً کَثِیراً﴾. منظور از این کثرت هم به لحاظ کمّیت است و هم به لحاظ کیفیت. هم به لحاظ کمیت فرمود زیاد به یاد حق باشید، هم به لحاظ کیفیت فرمود با اخلاص به یاد حق باشید. اینکه فرمود زیاد به یاد حق باشید، نه یعنی دائماً یاد حق و نام حق در زیر زبانتان باشد و به معنایش توجه نکنید یا اخلاص نداشته باشید.
اگر توجه و حضور قلب نباشد، اگر آن یاد لله نباشد، خدا آن ذکر را قلیل می‌داند. می‌فرماید به اینکه منافقین کم به یاد خدایند. درباره اهل نفاق فرمود به اینکه خطر نفاق آن است که اینها کم به یاد خدایند، ﴿وَلاَ یذْکُرُونَ الله إِلاَّ قَلِیلاً﴾. با اینکه منافق اصلاً به یاد خدا نیست.
سوره نساء، آیه ۱۴۲ این است ﴿إِنَّ الْمُنَافِقِینَ یخَادِعُونَ الله وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلاَهِ قَامُوا کُسَالى یرَاءُونَ النَّاسَ وَلاَ یذْکُرُونَ الله إِلاَّ قَلِیلاً﴾. فرمود نمازشان با کسالت است، برای اینکه می‌خواهند به مردم نشان بدهند و این نشاط از درون اینها نشأت نمی‌گیرد. اینها روحاً کسل و پژمرده‌اند، فقط می‌خواهند به مردم نشان بدهند که ما برای خدا عبادت می‌کنیم، ولی هرگز به یاد خدا نیستند.
لکن فرمود ﴿وَلاَ یذْکُرُونَ الله إِلاَّ قَلِیلاً﴾، اینها کم به یاد خدایند. با اینکه منافق اصلاً به یاد خدا نیست. منافق قلباً کافر است و لساناً مسلمان و کفرش هم از کافر قوی‌تر و بدتر است. لذا درکه منافقین از درکات کفار بدتر است که ﴿إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِى الدَّرْکِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾. خوب با اینکه منافق اصلاً به یاد خدا نیست، مع ذلک خدای سبحان می‌فرماید به اینکه اینها کم به یاد خدایند.
یکی از غرر روایاتی که در این زمینه وارد شده است همان است که از حضرت امیر(سلام الله علیه) رسیده است که فرمود مواظب باشید یادتان با روح باشد، با خلوص به یاد حق باشید و اگر با زبان به یاد حق بودید، با قلب به یاد حق نبودید و این یادتان با خلوص نبود، این یاد، یاد کم است.
چه اینکه خدا درباره منافقین فرمود ﴿وَلاَ یذْکُرُونَ الله إِلاَّ قَلِیلاً﴾. این قلّت نه یعنی اینکه اینها گاهی به یاد خدایند. نه! ممکن است دائماً به یاد خدا باشند نظیر خوارج، نماز شب هم بخوانند، خیلی هم به یاد خدا باشند. چون این ذکر لسانی و بدنی، بی روح است اندک است. نه اینکه ذکر معنوی اینها کم است، ذکر معنوی اصلاً ندارند.
ذکری قلیل است که بی روح باشد، ذکر با روح کثیر است. چون آن ذکر با روح حافظ انسان است. انسان اگر یک لحظه در شبانه روز به یاد حق بود با روح، همه اعمال شبانه روزش تأمین می‌شود. چون همان یک لحظه‌ای که با روح و با خلوص به یاد حق بود همه «آناءِ اللَّیلِ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ» او را فروغ می‌دهد. لذا حضرت فرمود: آن ذکر بی روح را خدا ذکر کم می‌داند، بکوشید ذکرتان با روح باشد.


(از اینجا دریافت کنید)